Et Wangereagers – Un tragedi

Schruouwen trog Ken Ho

Et Wangereagers is un aastfrise taal di froeger op et waadeilôn Wangereag spritsen wodde. Mei un dramatise bêrens yn ‘e winter fon 1854 wodde syn úteinlike stjerte yn ‘e tweintigste eauw forútseid. Noe is de taal heendol fedwoon, in op et waadeilôn wangereag wodt tsjinworrig mar in Nedersaksise taalfariant spritsen.

De tragedi fon et Wangereagers is un bekondenien: taalstjerte.

Et útstêrren fon et Wangereagers yn ‘e tweintigste eauw

Yn de stjerte fon et Wangereagers hat de natuur un wichtige rol spilet. Yn ‘e winter fon 1854 komen fescheine grette stoamen et waadeilôn Wangereagers oan, wertrog de Wangereagstalige bewenners evakuearret wor moassen. Folle wannen nei de fêste wôl gien, rjuchten der un nie Wangereagerse gemeenschip op in seine dot se net werom nei Wangereag gean sonnen. Sodwaande wodde de oarspronklike wagereagstalige gemeenschap yn twaeën deeld. Fidder komen er folle Nedersaksystaligen nei de stoam et waadeilôn Wangereag oan, wertrog de oerbjoegende Wangereagerstaligen un minoriteitsfolk wodden. Dut laat dèto, dot et Wangereagers op ollebeie gemeenschippen geandewei net mear as omgongstaal bruukt wodden. Sowol op et waadeilôn as op ‘e fêste wôl wodde de omlizzende taal wichtiger in prominenter. So wodde de dea fon et Wangereagers op et waadeilôn yn 1930 feklearret, wyl etselde op de fêste wôl yn 1950.

Mar don is olles nog net heendol felên. Namelik mei schriftelike neilittenschip fon et Wangereagers kon ni libben oan de taal ynblazen worre. In dut dogt uus taalprojekt.

Schriftelike werken oer et Wangereagers

Gelokkig genoog is et Wangereagers teminsen trea kearen min or mear omvangryk schriftlik fêstleid doe et nog oan et libjen wae. Mei deuze schriftelike werken kon wi un wot realistys beeld krie oer ho et Wangereagers froeger útspritsen wodde. Wichtige bidrêgen komen fon de folgjende persoanen (yn kronologise odder):-

(a) De natuurwitteschipper U.J. Seetzen yn 1799. Syn wêden- in útdrokkingslijst hôdt 700 stikken yn, in jogt uus un blyk fon ‘e yn fegeliking wot ôdere fezje fon et Wangereagers yn ‘e sôntsiende eauw;

(b) De amateur taalkundige Heinrich Georg Ehrentraut yn 1837. Syn werk hyt Friesisches Archiv in hôdt tusenden wêden yn. Sodwaande foamet et et meest bruukte in rieplachtete werk trog taalondersikers fon fondei. Grettendeels komt uus kennis fon et Wangereagers hirwei; in

(c) De taalondersiker Theoder Siebs. Syn histoarys-fonologise in histoarys-morgologise werk koom omtrint fiftig jier letter nei Ehrentraut syn werk Friesisiches Archiv.

Opmerklik hat de Nederlônse taalkundeige Pyt kramer yn ‘e 1990’e jierren un omfangryk in net-publisearret deel fon et Friesisches Archiv weromfoon. De gehele werom gearstelde werk Friesisches Archiv hat et Wangereagers wol goed dokumintearret.

Inkelde bisonderheden fon et Wangereagers

Forol mei help fon de werom gearstelde Friesisches Archiv wor de folgjende niisgirrige bisonderheden fon et Wangereagers foon:-

(a) Et geloed th- is bewarret blouwen. Et Wangereagers is de iennigste wêste-Germaanse taal oan ‘e aastkante fon ‘e noadsee di dut dogt. Un foarbeeld is et wêd “thrê (trea)”.

(b) De einloed sonder klemtoan is bewarret blouwen. Un foarbeeld is et wêd “schüpu (schippen)” mei et einloed “-u” nog net heendol redusearret to et geloed sjwa. Jim mot dut mar felykje mei et einloed fon et Hollôns “schippen”, et Dúts “Schiffen”, et standaadfrys “skippen” in sels et Aasters “schippen”, in don kom jim to de ynsjug dot et Wangereagers hat et klemtoanloaze einloed yn folle gefollen net redusearret hat.

(c) de trea geslachten fon selstannige naamwêden. Yn et Hollôns, et Standaadfrys in et Aasters bin er mar twae geslachten fon selsstannige naamwêden.

Uus oanpak om et Wangereagers wer libjend te krien

Ni libben oan un deade taal yn te blazen is gin makelike saak, mar don is et ik net heendol onmogelik. In dut jildt for et Wangereagers, dot uus taalprojekt wer libjend maitsje wol. In hiroangeande ha wi help noadig.

Un oar artikel sol wijdet oan de Nederlônse taalgeleade Pyt Kramer, di him jierrenlang dwaande houwen hat mei et Frys, forol et Aastfrys. Dot artikel is sowol un oersjug fon as ik un froenlike útnoediging for menear Pyt Kramer om uus un helpende hôn te lienen wot uus werk oangeet om et Wangereagers wer libjend te maitsjen.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s