Hoelang wordt het woord dialect al gebruikt?

Geschreven door Dyami Millarson

Het woord ‘dialect’ dook in het geschreven Nederlands voor het eerst op in 1669 volgens het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands. Toen werd het gebruikt in de betekenis van ‘uitspraak’. Echter, pas in 1723 werd het gebruikt ongeveer in de betekenis die wij nu kennen. Het woord is in het Nederlands terechtgekomen uit het Frans, waar het voor het eerst in 1550 op schrift verschenen is. Eveneens uit het Frans ontleend is ‘dialect’ in het Engels, waar het voor het eerst verscheen in 1577. Het Franse woord komt uit het Latijn, en het woord ‘dialectus’ of ‘dialectos’ is weer in het Latijn terechtgekomen uit het Grieks. In dat laatste had ‘dialektos’ uiteenlopende betekenissen die iets met ‘spreken’ (Gr. légein) in de ruimste zin te maken hadden: 1. gesprek, woordstrijd, discussie, 2. spraak, taal, landstaal, 3. manier van spreken, accent, mv. uitdrukkingswijzen, 4. stijl, 5. geluidskwaliteit (v. muziek). ‘Dialectos’ is uiteindelijk verwant aan het woord ‘légein’ (spreken).

In het Nederlands maakte men vroeger geen onderscheid tussen taal en dialect. Echter, het bleek later een handig middel om onderscheid te maken tussen mensen aan de hand van de rang/macht van hun taal – men had daarmee in Nederland een paar eeuwen na de middeleeuwen (ca. 500-1500) een steeds duidelijkere taalhiërarchie geschapen. Een taal zonder macht is dialect, d.w.z. een minderwaardige taal. Echter, een taal met macht heet gewoon taal. Het onderscheid is met name op macht gebaseerd; de verhouding tussen dialect en taal is die van onderdrukte en onderdrukker. Verder voegt het niets toe aan de wetenschap. Het woord is te geladen en kan niet meer van die geladenheid gered worden (een negatief waarde-oordeel is mettertijd inherent aan het Nederlands woord dialect geworden). Als je dialect bedoelt in de zin van uitspraak(verschil), dan kun je beter accent zeggen. Als je met dialect een taal bedoelt met eigen woordenschat, grammatica en uitspraak, dan kun je beter taal zeggen.

Men kan wel het woord streektaal (regional language) gebruiken, maar eigenlijk iedere taal op aarde is sterk streekgebonden, zelfs het Engels. Deze streekgebondenheid is taaleigen en vandaar heeft een term als streektaal eigenlijk weinig zin. Een accent of uitspraak kan zich ontwikkelen tot een taal; heel lang geleden moet het Hindeloopers bijvoorbeeld slechts een licht afwijkend Fries accent geweest zijn binnen een bepaald gebied binnen de Friestalige wereld, maar dit accent of uitspraakverschil heeft zich in de loop der tijd steeds meer ontwikkeld tot een eigen taal, ook doordat de omgeving veranderde en het Hindeloopers vasthield aan oude vormen die in andere Friestalige gebieden van Nederland verloren gegaan zijn. De taalevolutie verklaart hoe een accent door de loop der eeuwen een volledige taal kan worden; het begint bij een klein uitspraakverschil dat steeds groter wordt en uiteindelijk zijn er ook steeds grotere verschillen in grammatica, enz.

In bet begin merkt men alleen een verschil in uitspraak of in ieder geval kan men in het begin grammaticaverschilletjes en andere kleinigheden opvatten als uitspraakverschil, maar op den duur wordt het verschil steeds duidelijker of meer uitgesproken. Hoe een taal kan ontstaan uit een accent is fascinerend, en taaloorsprong heeft mij altijd beziggehouden. Echter, een woord als dialect werkt erg verwarrend en lost weinig op, waardoor het geen toevoeging is voor de menselijke kennis, evenals het geladen woord ‘spraakgebrek’ ook geen toegevoegde waarde heeft voor het beschrijven van volledige talen. Het heeft derhalve geen meerwaarde voor de wetenschap, maar heeft wel een negatieve invloed op de zelfwaarde van mensen.

Wanneer er serieuze verschillen zijn, men noeme het beestje dan gewoon een taal; wanneer dat niet zo is en er vooral gesproken kan worden van een (klein) uitspraakverschil, men noeme het dan een accent. Iemand die met een accent spreekt, spreekt immers dezelfde taal maar iets anders; men kan hem (vrijwel) moeiteloos verstaan, maar bij een taal heeft men meer moeite omdat grammatica en woordenschat daarbij om de hoek komen kijken. Een taal kan redelijk verstaanbaar zijn voor sprekers van een andere taal (dit is het geval met verwante talen), het hoeft niet per definitie onverstaanbaar te zijn, maar de verschillen zijn desalniettemin opmerkelijk genoeg dat men redelijkerwijs niet alleen van een verschil in uitspraak kan spreken; men hoort namelijk in een taal meer dan slechts een accent dat afwijkend is.

One comment

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s